Do płacenia alimentów na utrzymanie posiadanego dziecka zobowiązany jest każdy rodzic. Ich wysokość jest na ogół ustalana przez Sąd w przypadku orzeczenia rozwodu lub separacji pomiędzy współmałżonkami posiadającymi potomstwo. Odbywa się to według jasno określonych kryteriów wyznaczonych przez obowiązujące prawo.

Na czym polega obowiązek alimentacyjny rodziców i jaki jest jego zakres?

Obowiązek alimentacyjny rodziców polega na dostarczaniu posiadanemu dziecku, jako osobie uprawnionej, środków utrzymania oraz wychowania. Poprzez wychowanie określa się starania rodziców, którzy są zobowiązani do tego, aby w odpowiedni sposób zapewnić dziecku opiekę. Z tego rodzaju sytuacją mamy do czynienia gdy rodzic (najczęściej matka) nie pracuje zawodowo, a zamiast tego pełni obowiązki rodzicielskie względem potomka. W takim wypadku świadczenie alimentacyjne drugiego rodzica polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania dziecka.

Obowiązek alimentacyjny, który rodzice posiadają względem dzieci, ma bardzo szeroki zakres. W jego ramach na rodzicach ciąży powinność zapewnienia dziecku środków do zaspokojenia jego potrzeb:

• fizycznych – w postaci opieki, mieszkania, wyżywienia, odzieży, higieny osobistej czy leczenia;
• duchowych (kulturalnych), związanych z wypoczynkiem i rozrywką oraz środków wychowania, w tym kształcenia ogólnego i zawodowego;

Podkreślenia wymaga fakt, że zakres obowiązku alimentacyjnego rodziców jest wyznaczony z jednej strony przez usprawiedliwione potrzeby dziecka, a z drugiej przez ich możliwości zarobkowe i majątkowe.  

Biorąc pod uwagę powyższe kryteria, Sąd jest zobowiązany do określenia odpowiedniej wysokości, w której mają zostać płacone alimenty. Powinieneś jednak wiedzieć o tym, że istotne są nie wszystkie potrzeby dziecka, a jedynie te, które są zasadne. Jeżeli nawet potrzeby małoletniego są większe, wysokość alimentów nie może przekraczać możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego. Innymi słowy, zobowiązanie z tego tytułu nie może być większe, niż dany rodzic „może unieść”.

Jak długo trwa obowiązek alimentacyjny rodziców?

Jak wskazują przepisy znajdujące się w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym – zarówno ojciec jak i matka są zobowiązani do tego, aby uiszczać świadczenia alimentacyjne na potomka, który nie posiada jeszcze możliwości samodzielnego utrzymywania się. Od tej zasady istnieje jednak jeden wyjątek. Przepis ten nie ma zastosowania, jeżeli dziecko dysponuje osobistym, przynoszącym dochody majątkiem, który jest wystarczający na to, by pokryć wszystkie jego koszty utrzymania oraz wychowania. W praktyce oznacza to, że obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka powstaje w momencie jego narodzin i trwa także, kiedy jest już ono pełnoletnie – pod warunkiem jednak, że jest ono wówczas w stanie niedostatku i nie ma możliwości samodzielnego utrzymania się.  

Co to jest stan niedostatku? Orzecznictwo wskazuje, że stan niedostatku uprawnionego może polegać zarówno na braku jakichkolwiek środków utrzymania, jak również oznaczać sytuację, w której nie są w pełni zaspokojone jego usprawiedliwione potrzeby.

Polskie prawo wskazuje dwie sytuacje, w których rodzice mogą przestać płacić alimenty na dorosłe już dziecko:

• jeżeli ponoszą oni wskutek tego nadmierny uszczerbek dla swojego utrzymania i mają ograniczone możliwości zarobkowe;
• gdy dziecko nie dokłada starań, aby uzyskać możliwość samodzielnego utrzymania się, a więc gdy pomimo ukończenia nauki i zdobycia odpowiedniego wykształcenia, nie podejmuje pracy.

Musisz także wiedzieć, że obowiązek alimentacyjny rodziców jest niezależny od przysługującej im władzy rodzicielskiej. Tak więc, nawet gdy rodzic zostanie jej pozbawiony, czy też zostanie mu ona ograniczona, nie ma to żadnego wpływu na jego istnienie.  

Czym są „usprawiedliwione potrzeby”?  

Mianem usprawiedliwionych potrzeb możemy określić te, których zaspokojenie jest konieczne do tego, aby prowadzić życie na standardowym, przeciętnym i uważanym za normalny poziomie. Poprzez „normalny” poziom prawo rozumie taki, który jest właściwy dla wieku oraz stanu zdrowia osoby uprawnionej, czyli dziecka. 

Usprawiedliwione potrzeby można podzielić na niematerialne i materialne – zaliczają się więc do nich wszystkie te, które pozwalają na prowadzenie życia na przyzwoitym poziomie.

Usprawiedliwione potrzeby to na przykład:

– właściwe warunki mieszkaniowe;

– możliwość wypoczynku;

– możliwość rozwijania się zgodna z normami, które są właściwe w danej grupie społecznej;

– możliwość kupna odzieży, kosmetyków czy odpowiedniego wyżywienia;

– dostęp do rozrywki na poziomie odpowiadającym temu sprzed wyroku rozwodowego;

– możliwość utrzymania się na takim samym poziomie życia jak ten posiadany przez osobę zobowiązaną do uiszczania alimentów.

Należy również pamiętać, że w praktyce orzeczniczej wykształciło się dodatkowe kryterium „równej stopy życiowej”. Oznacza ono, że dziecko ma prawo do egzystencji na poziomie nie niższym, niż jego rodzice. Tym samym, skoro rodzice mają duże możliwości majątkowe i zarobkowe, to potrzeby ich dzieci powinny być zaspokajane na wyższym poziomie, niż jedynie potrzeby podstawowe. Mają one prawo do analogicznej stopy życiowej jak ich rodzice, a więc do takich samych przyjemności czy udogodnień.

Co oznaczają możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego?

Poprzez możliwości zarobkowe należy rozumieć nie tylko zarobki i dochody rzeczywiście uzyskiwane, lecz także te, które osoba zobowiązana może i powinna uzyskiwać przy dołożeniu należytej staranności i przestrzeganiu zasad prawidłowej gospodarki oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych.

Mianem możliwości majątkowych możemy zaś określić wszystkie aktywa, które posiada osoba zobowiązana. Nazwiemy nimi więc posiadane oszczędności, rzeczy ruchome, wszelkiego rodzaju nieruchomości czy też akcje. Jeśli osoba zobowiązana do płacenia alimentów posiada je, Sąd może uznać, że powinien skorzystać z nich lub sprzedać je by osiągnąć dochód. Może to na przybrać postać obowiązku wynajęcia mieszkania czy sprzedaży drogiego samochodu, aby utrzymać dziecko.

W jaki sposób ustalane są alimenty?

Do ustalenia alimentów na dziecko może dojść w jeden z następujących sposobów:

• przez umowę zawartą pomiędzy rodzicami przed notariuszem. Jest to możliwe jedynie w przypadku, gdy oboje rodzice pozostają w zupełnej zgodzie co do tego, jaka ma być ich wysokość,
• w drodze wyroku sądowego. Jeśli Sąd orzeka rozwód lub separację, wówczas w wydanym wyroku zobowiązany jest zawrzeć rozstrzygnięcie w przedmiocie wysokości, w jakiej każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Alimenty na dziecko mogą też być dochodzone w drodze odrębnego procesu,
• poprzez zawarcie przed Sądem ugody w tym przedmiocie.

Sprawa utrzymania posiadanego dziecka może zostać ustalona przez jego rodziców w tzw. rodzicielskim planie wychowawczym, a więc pisemnym porozumieniu, które następnie przedstawiane jest Sądowi, przed którym toczy się postępowanie rozwodowe. Jest ono następnie zatwierdzane, o ile jego postanowienia nie są sprzeczne z dobrem dziecka.   

Alimenty na więcej niż jedno dziecko – w jakiej wysokości są ustalane?

Wszystkie opisane powyżej kryteria mają zastosowanie, niezależnie od tego, czy rodzic zobowiązany do alimentów na jedno, czy też większą liczbę dzieci.

Jedyna różnica polega na łącznej wysokości alimentów, gdyż każde dziecko ma prawo do samodzielnych i niezależnych od pozostałych świadczeń alimentacyjnych.

W praktyce na ogół im większa ilość potomstwa, tym wysokość alimentów na każde z dzieci jest niestety mniejsza. Jest to wynikiem obowiązywania, wspominanej już przeze mnie zasady, iż alimenty nie mogą być wyższe niż możliwości rodzica w tym zakresie. Ma on bowiem prawo do egzystencji na chociażby podstawowym poziomie. Jednocześnie zarówno ojciec jak i matka posiada „usprawiedliwione potrzeby” – takie same, jak dziecko, choć zupełnie innej „rangi”. Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że wysokość alimentów nie może być tak duża, że zobowiązany znajduje się przez to w stanie niedostatku. Co więcej, Sąd musi także uwzględniać fakt, iż zobowiązany posiada na przykład nową rodzinę, której także musi zapewnić odpowiednie warunki życia, bowiem ma on również wobec niej obowiązki alimentacyjne. 

Można więc stwierdzić, że wyrok sądowy, wskazujący konieczność płacenia alimentów na więcej niż jedno dziecko, nie jest jedynie wielokrotnością alimentów, które miały być płacone tylko na jednego potomka. Każdorazowo w takiej sytuacji wysokość świadczenia alimentacyjnego musi być bowiem wyznaczona indywidualnie – w granicach usprawiedliwionych potrzeb i w stosunku do każdego z dzieci. Trzeba jednak pamiętać, że łączna wysokość takich kwot nie może przekraczać możliwości majątkowych i zarobkowych danego rodzica. Sąd jest zatem zobowiązany do właściwego wypośrodkowania wydawanego wyroku. Musi on być dopasowany do okoliczności, które towarzyszą danej sprawie. Czasami zdarza się jednak, że Sąd – najprościej mówiąc – multiplikuje wysokość alimentów względem każdego z dzieci. Zdarza się tak jednak tylko w sytuacji, w której zostanie zachowana zasada równej stopy życiowej, a płacenie zwielokrotnionych alimentów nie przyniesie zobowiązanemu do ich uiszczania rodzicowi uszczerbku – bowiem osiąga on wystarczająco wysokie dochody. Możemy zatem z całą mocą stwierdzić, że wszystko zależne jest od tego, jakie okoliczności towarzyszą danemu przypadkowi.