Spadkodawca ma prawnie zagwarantowaną swobodę w dysponowaniu swoim majątkiem na wypadek śmierci. Ustawa – kodeks cywilny określa generalny porządek dziedziczenia, ale jeśli spadkodawca za życia rozporządzi swoim majątkiem na wypadek śmierci w formie testamentu, to właśnie ten testament stanowi podstawę do stwierdzenia jego spadkodawców i części majątku, które odziedziczyli.
Dziedziczenie testamentowe odbywa się niekiedy z pokrzywdzeniem najbliższej rodziny spadkodawcy, np. kiedy cały swój majątek przepisał jednemu z dzieci, kiedy w rzeczywistości miał ich więcej. Prawo do zachowku nie powstaje, jeśli spadkodawca otrzymał od spadkodawcy należny zachowek w postaci darowizny. Instytucja zachowku ma zastosowanie wtedy, gdy powołany do dziedziczenia w drodze ustawy, w rzeczywistości nie został obdarowany przez spadkodawcę w żaden sposób. Najprościej rzecz ujmując, polega ona na tym, że nawet w przypadku rozrządzenia przez spadkodawcę całym swoim majątkiem na wypadek śmierci, jeśli pominął przy tym osoby najbliższe ustawowo uprawnione do spadku, to taka osoba ma możliwość dochodzenia roszczenia z tego tytułu przede wszystkim od osób obdarowanych przez spadkodawcę, również kiedy spadkodawca obdarował ich w formie darowizny. Roszczenie to będzie dotyczyło uzyskania od nich z tytułu należnego zachowku kwoty lub jej uzupełnienia. Zachowek uregulowany jest w tytule IV. kodeksu cywilnego, w art. od 991 do 1011.
UPRAWNIENI DO ZACHOWKU
Wypłaty zachowku mogą żądać zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku na podstawie dziedziczenia ustawowego. Należy w tym zakresie sztywno trzymać się kolejności dziedziczenia, w tym znaczeniu, że jeśli małżonek i dzieci spadkodawcy żyją, to z roszczeniem o zachowek nie mogą wystąpić jego rodzice. Do zachowku nie ma prawa osoba, która np. odrzuciła spadek po tym spadkodawcy, zawarła z nim umowę zrzeczenia się dziedziczenia, została uznana za niegodną dziedziczenia, czy została przez spadkodawcę wydziedziczona.
Do zachowku nie jest uprawniony małżonek spadkodawcy pozostający z nim w prawomocnie orzeczonej separacji w chwili jego śmierci. Zachowek nie przysługuje również małżonkowi spadkodawcy, sądowo wyłączonemu od dziedziczenia na tej podstawie, że spadkodawca wystąpił przed śmiercią przeciwko o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Wyłączenia takiej osoby od dziedziczenia może żądać każdy z pozostałych spadkobierców ustawowych powołanych do dziedziczenia po danym spadkodawcy, w formie pozwu, w terminie sześć miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy.
ZOBOWIĄZANI DO ZAPŁATY ZACHOWKU
Zobowiązani do zapłaty zachowku są (1) spadkobiercy, (2) zapisobiercy windykacyjni oraz (3) obdarowani przez spadkodawcę w drodze umowy darowizny. Jeśli mówimy o pierwszej grupie, to mamy tu na myśli z reguły spadkobierców powołanych do dziedziczenia na podstawie testamentu. Jeśli dojdzie do sytuacji, kiedy zobowiązani spadkobiercy będą jednocześnie uprawnieni do otrzymania zachowku, to ich odpowiedzialność ogranicza się jedynie do wysokości nadwyżki, która przekracza ich własny zachowek.
Osoby, na których rzecz uczyniono zapisy windykacyjne odpowiadają do wartości wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego, a gdy są też równocześnie uprawnieni do zachowku, ponoszą odpowiedzialność tylko w granicach nadwyżki przekraczającej ich własny zachowek. Zapisobiercy mogą się zwolnić z obowiązku zapłaty zachowku wydają przedmiot zapisu windykacyjnego, a jest ich więcej niż jeden, to ich odpowiedzialność jest solidarna. Oznacza to, że zapłata zachowku przez jednego zapisobiorcę zwalnia z tego obowiązku wszystkich pozostałych. Jednak ten, który spełnił obowiązek ma roszczenie regresowe do pozostałych, proporcjonalnie do wartości zapisów windykacyjnych, które wszyscy otrzymali.
Jeśli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowki od spadkobiercy lub zapisobiercy windykacyjnego, to obowiązek zapłaty zachowku będzie spoczywał na osobach obdarowanych przez spadkodawcę w formie darowizny, ale tylko w granicach wzbogacenia będącego jej skutkiem. Jeśli spadkodawca dokonał za życia wielu darowizn, to nie odpowiadają oni za zapłatę zachowku solidarnie. Ich odpowiedzialność zależy od kolejności otrzymania darowizn. W pierwszej kolejności odpowiada osoba, która została obdarowana najpóźniej ze wszystkich, a gdy uprawniony nie może od niego otrzymać zachowku, to odpowiada wtedy osoba obdarowana wcześniej i tak dalej. Nie wlicza się do zachowku drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych, ani tez tych dokonanych przed 10 laty od dnia śmierci spadkodawcy na rzecz osób nie będących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
WYSOKOŚĆ ZACHOWKU
Wysokość przysługującego zachowku zależy od kilku aspektów. Pierwszym krokiem jest ustalenie ułamku stanowiącego podstawę obliczania zachowku. Co do zasady jest to ½ wartości udziału spadkowego, czyli części spadku, który przypadałby spadkobiercy w procesie dziedziczenia ustawowego. Wyjątek dotyczy uprawnionych do spadku małoletnich lub trwale niezdolnych do pracy – im przysługuje nie ½, ale 2/3 udziału spadkowego. przy jego ustalaniu uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
Drugim krokiem jest obliczenie substratu zachowku, czyli czystej wartości spadku, powiększonej o doliczone do niej darowizny i zapisy windykacyjne, które poczynił spadkodawca. Pomija się tu jednak drobne darowizny, zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach (np. darowizny w postaci kwot pieniężnych darowanych przy okazji urodzin) oraz darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku przed więcej niż 10 laty licząc od dnia otwarcia spadku, czyli od dnia jego śmierci. Z tego wnioskuje się, że darowizny uczynione spadkobiercom lub osobom uprawnionym do zachowku dolicza się bez względu na to, kiedy zostały dokonane.
Trochę inaczej wygląda proces obliczania zachowku dla zstępnych i małżonka spadkodawcy. Przy obliczaniu zachowku dla zstępnych (tj. dla dzieci, wnuków itd.), nie dolicza się darowizn, których spadkodawca dokonał w czasie, kiedy zstępnych jeszcze nie miał, chyba że darowiznę uczyniono na mniej niż 300 dni przed urodzeniem się zstępnego. Jednak mowa tu o urodzenie się jakiegokolwiek zstępnego, a więc niekoniecznie tego, któremu oblicza się zachowek. Dodatkowo warto tu wspomnieć, że na zachowek należny zstępnemu spadkodawcy zalicza się też koszty wychowania oraz wykształcenia ogólnego i zawodowego, o ile koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku, czyli nadwyżka kosztów poniesionych chociażby na rzecz dziecka spadkodawcy ponad miarę. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 16.11.2017 r. (VI ACa 1018/16) stwierdził, że ów koszty będą przekraczać przeciętną miarę przede wszystkim wtedy, gdy wysoki poziom wykształcenia i wychowania jednego z dzieci zostaje osiągnięty kosztem pozostałych.
W przypadku obliczania zachowku należnego małżonkowi spadkodawcy, nie dolicza się do substratu zachowku, darowizn dokonanych przed zawarciem małżeństwa, ale nie jakiegokolwiek, ale konkretnie z małżonkiem, który jest uprawniony do zachowku.
Finalna wysokość należnego danej osobie zachowku wyniesie iloczyn ułamka, stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku oraz wyliczonego substratu zachowku.
SPOSÓB REALIZACJI PRAWA DO ZACHOWKU
Roszczenie o zapłatę należnego zachowku realizowane jest w postępowaniu procesowym, wymaga więc wytoczenia powództwa przed sądem. Pozew należy wnieść konkretnie do sądu ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a jeżeli jego miejsca zamieszkania w Polsce nie da się ustalić, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część. To czy, należy wnieść pozew do sądu rejonowego czy okręgowego, zależy od wysokości roszczenia o zachowek – jeśli nie przekracza ono 75 000 zł, to właściwy będzie sąd rejonowy, a jeśli przekracza – sąd okręgowy. Nie jest konieczne wcześniejsze uzyskanie stwierdzenia nabycia spadku, z uwagi na to, że postępowanie o zachowek ma charakter samodzielny.
„(…) w przypadku, jeżeli nabycie spadku nie zostało stwierdzone, w procesie o zachowek nie zachodzi potrzeba zawieszenia postępowania, ponieważ postępowanie o zachowek ma charakter samodzielny i sąd samodzielnie w toku procesu o zachowek ustala czy pozwani są spadkobiercami czy nie. Sąd jest uprawniony do ustalenia jako przesłanki rozstrzygnięcia kręgu spadkobierców.” (uchwała Sądu Najwyższego z 11 maja 1985 sygn. III CZP 69/80 oraz uchwała z 21 kwietnia 1967 sygn. III CZP 29/67).
Roszczenie z tytułu zachowku ulega przedawnieniu w terminie 5 lat. Termin ten liczy się na dwa sposoby, w zależności, czy spadkodawca pozostawił po sobie testament, czy też nie. Jeśli testament został sporządzony, to termin 5 lat liczy się od dnia ogłoszenia testamentu, czego dokonuje sąd w toku postępowania sądowego lub notariusz. Jeśli spadkodawca nie pozostawił testamentu, to okres przedawnienia rozpoczyna bieg w dniu otwarcia spadku, czyli w dniu śmierci spadkodawcy.
Pozew o zachowek należy odpowiednio opłacić. Jeśli kwota żądanego zachowku przekracza kwotę 20 000 zł, opłata wynosi 5% tej wysokości, jednak nie mniej niż 30 złotych i nie więcej niż 100 000 złotych. Jeśli nie przekracza się kwoty 20 000 zł, to opłata będzie wynosić od 30zł do 1 000 zł. Możliwe jest ubieganie się o zwolnienie od uiszczenia tej opłaty w części lub w całości. Sąd przychyli się do takiego wniosku, jeśli uzna, że poniesienia tych kosztów będzie niosło za sobą uszczerbek dla koniecznego utrzymania danej osoby i jej rodziny.
Podstawa prawna: ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks Cywilny (Dz. U. z 2022 r. poz. 1360).
